Waxbarashadu waa mid ka mid ah maalgashiyada ugu qiimaha badan ee bulsho samayn karto. Ilmaha maanta barta akhriska, xisaabta iyo fikirka falanqaynta leh wuxuu berri yeelan karaa awood uu ku sii barto xirfad, ku abuuro ganacsi ama ka qayb qaato xalinta dhibaatooyinka deegaankiisa. Soomaaliya gudaheeda, qiimaha waxbarashadu si gaar ah ayuu u muuqdaa marka la eego baahida loo qabo macallimiin, xirfadlayaal caafimaad, injineerro, farsamayaqaanno iyo maamulayaal aqoon leh.
UNICEF Somalia waxay sheegaysaa in in ka badan saddex milyan oo carruur ah aysan dugsiga ka diiwaangashanayn. Sababaha waxaa ka mid ah saboolnimada qoysaska, masaafada dheer ee dugsiga, amniga, macallimiin yari, agab waxbarasho oo kooban iyo adeegyada biyaha iyo fayadhowrka ee aan ku filnayn. Caqabadahani si isku mid ah uma saameeyaan carruurta; gabdhaha, carruurta naafada ah iyo kuwa ku nool meelaha ay adeegyada waxbarashadu ku yar yihiin waxay wajihi karaan caqabado dheeraad ah.
Xalka laguma koobi karo dhismaha fasallo cusub oo keliya. Waxaa loo baahan yahay macallimiin tababaran oo mushaharkooda la isku halayn karo, buugaag iyo agab ku habboon, musqulo ammaan ah, biyo nadiif ah, iyo jawi carruurta oo dhan ku dhiirrigeliya waxbarashada. Waalidiinta iyo bulshada deegaanka waa in lagala tashadaa meesha dugsiga laga dhisayo, baahida ardayda iyo caqabadaha keena maqnaanshaha.
Waxbarashada farsamada iyo xirfadaha shaqo-abuurka waa in sidoo kale la xoojiyo. Qof kasta ma raaco waddo jaamacadeed, balse qof kastaa wuxuu u baahan yahay fursad uu ku barto xirfad tayo leh. Xirfadaha korontada, dhismaha, beeraha casriga ah, kombiyuutarka, luqadaha iyo maaraynta ganacsigu waxay dhalinyarada siin karaan waddooyin kala duwan oo ay noloshooda ku dhistaan.
Horumarka waxbarashada waxaa lagu cabbiraa carruurta dugsiga soo gasha, kuwa waxbarashada dhammaysta iyo waxa ay dhab ahaan barteen. Ujeeddadu waa in meesha uu ilmuhu ku dhashay aysan go’aamin tayada fursadda uu heli karo.
Tayada waxbarashada iyo joogtaynta dugsiga
Dugsiga la dhiso waa bilow; tayada waxbarashadu waxay ku xiran tahay waxa ardaygu dhab ahaan barto. Macallimiintu waxay u baahan yihiin tababar joogto ah, buugaag, qalab iyo taageero maamul. Fasallo ciriiri ah, macallimiin yari iyo maqnaansho badan waxay wiiqi karaan waxbarashada xitaa marka carruurtu dugsiga ku qoran yihiin. Sidaas darteed, horumarka waa in lagu cabbiraa akhriska, xisaabta, xaadiritaanka iyo inta ardaydu waxbarashada dhammaystaan.
Waalidiinta iyo maamulka dugsigu waxay wada ogaan karaan sababta carruurtu u maqnaadaan iyo waxa dib ugu soo celin kara waxbarashada. Carruurta waxbarashada ka go'day waxay u baahan karaan fasallo dib-u-dhigis ama habab waxbarasho oo dabacsan. Waxbarashada farsamada waa in lala xiriiriyaa baahida deegaanka: korontada, dhismaha, beeraha, caafimaadka xoolaha, kombiyuutarka iyo maaraynta ganacsiga. Dugsigu sidoo kale waa inuu ahaadaa meel ammaan ah oo ay carruurta naafada ah iyo gabdhuhu si siman uga qayb geli karaan.
Sawirka: Arday Soomaaliyeed oo cashar ku jira, Baraawe, 2016. Sawir: AMISOM Public Information; CC0 1.0. Isha sawirka · Shatiga sawirka.
Caqabadaha helitaanka waxbarashada
Ilmaha dugsiga ka maqnaada mar walba ma aha mid aan rabin waxbarasho. Qoyska waxaa laga yaabaa inuusan awoodin kharashka diiwaangelinta, gaadiidka, dharka ama agabka; dugsigu wuxuu noqon karaa mid aad uga fog; ama ilmuhu wuxuu ku noolaan karaa deegaan ay barakac, abaar ama amni-darro ka jirto. Gabdhaha qaarkood waxay la kulmaan caqabado la xiriira badbaado, nadaafad iyo helitaanka macallimiin dumar ah. Carruurta naafada ahna waxay u baahan karaan marin, qalab iyo hab waxbarid oo aan dugsiyada qaarkood weli ka jirin. UNICEF Somalia waxay sheegaysaa in in ka badan saddex milyan oo carruur ah aysan dugsiga ka diiwaangashanayn, waxayna tilmaamaysaa ciriiriga fasallada, buugaagta oo yar iyo macallimiin tababaran oo aan ku filnayn.
Tayada waxbarashada iyo macallinka
Dugsi la dhisay keliya ma caddeeyo in ardaydu wax barteen. Tayada waxaa lagu arkaa in ilmuhu akhrin karo, fahmi karo waxa uu akhriyey, xallin karo xisaab aasaasi ah, wax su'aali karo, isla markaana adeegsan karo aqoonta uu bartay. Macallinku wuxuu u baahan yahay tababar bilow iyo mid joogto ah, buugaag, agab, fasal ku habboon iyo taageero maamulka dugsiga. Maamulku waa inuu la socdaa xaadiritaanka, natiijooyinka, ka-tagista dugsiga iyo sababaha ardaydu uga maqnaadaan. Waalidiintu waa inay helaan hab ay macallimiinta ula xiriiraan oo ay uga qayb qaataan horumarka ilmaha.
Luqadda, xirfadaha iyo isku xirka shaqada
Luqadda wax lagu barayo waa inay ardaydu fahmi karaan, isla markaana ay u diyaargarowdo barashada Af-Soomaaliga, Carabiga, Ingiriisiga ama luqadaha kale ee looga baahan yahay waxbarasho iyo shaqo. Barashada luqad labaad waa inay ku dhisnaataa faham wanaagsan oo aasaaska maaddooyinka ah, ee aysan noqon mid ardayga ka hor istaagta inuu fahmo casharka. Waxbarashada farsamada iyo xirfadaha shaqadu waa inay la xiriiraan baahida deegaanka: korontada, dhismaha, dayactirka, beeraha, caafimaadka xoolaha, kalluumeysiga, kombiyuutarka iyo maaraynta ganacsiga.
Xarumaha xirfadaha, dugsiyada sare, jaamacadaha iyo ganacsatada maxalliga ah waxay wada samayn karaan tababar shaqo, layli iyo la-talin. Ardaygu wuxuu markaas baran karaa aqoonta fasalka iyo sida xirfadda loogu adeegsado goob shaqo. Waxaa kaloo muhiim ah in la siiyo dhalinyarada macluumaad ku saabsan xirfadaha suuqa looga baahan yahay, halkii qof walba lagu dhiirrigelin lahaa hal waddo oo waxbarasho.
Waxbarasho loo dhan yahay oo la cabbiri karo
Si horumar loo sameeyo, xogta waxbarashadu waa inay kala muujisaa da'da, jinsiga, naafonimada, goobta iyo heerka waxbarasho, iyadoo asturnaanta carruurta la ilaalinayo. Dugsiyada, waalidiinta, maamulka iyo hay'adaha waxbarashadu waa inay ka wada shaqeeyaan qorshe lagu soo celinayo carruurta ka baxday waxbarashada, lagu taageerayo macallimiinta laguna hagaajinayo amniga iyo nadaafadda. Ujeeddadu ma aha oo keliya in carruurta la qoro, balse waa in ay helaan waxbarasho tayo leh oo ay sii wadan karaan.
