Bulsho kasta waxay leedahay aqoon ku saabsan baahideeda. Dadka xaafaddu waxay og yihiin waddada roobku gooyo, ceelka xumaada xilliga kulaylka, dugsiga ay carruurtu u lugeeyaan ama suuqa ay ganacsatadu ku tiirsan yihiin. Aqoontaas deegaanka waa in lagu daraa qorsheynta adeegyada. Mashruuc laga hirgeliyo meel aan dadka lala tashan wuxuu halis ugu jiraa inuu xalliyo dhibaatada khaldan ama uusan sii shaqayn marka taageeradii hore dhammaato.

Bulsho ku lug leh qorsheynta waxay ka qayb qaadan kartaa kala hormarinta baahiyaha, doorashada goobta adeegga, la socodka tayada shaqada iyo dejinta nidaamka dayactirka. Tani macnaheedu ma aha in masuuliyadda dowladda ama hay’adaha adeeg-bixiyeyaasha lagu wareejiyo dadka deegaanka. Waa in mas’uuliyadda la kala caddeeyo: cidda dhisaysa, cidda kormeeraysa, cidda dayactiraysa iyo sida cabasho loo gudbinayo.

Warbixinta UNDP Somalia ee 2025, oo la daabacay May 2026, waxay sheegtay in barnaamijyadeedu sannadka 2025 gaarsiiyeen in ka badan hal milyan oo qof kaabayaal iyo adeegyo la hagaajiyey, ayna taageereen in ka badan 5,000 qof dhinacyada nolol-maalmeedka, xirfadaha iyo maalgelinta. Warbixintu sidoo kale waxay xustay horumarro ku saabsan adeegyada bulshada, biyaha, maamul wanaagga iyo ka-qaybgalka haweenka. Kuwani waa natiijooyinka ay UNDP ka soo warisay barnaamijyadeeda; ma aha in loo fahmo inay matalayaan dhammaan adeegyada dalka.

Bulshooyinka waxaa muhiim u ah helitaanka xog cad: miisaaniyadda mashruuca, cidda qandaraaska heshay, muddada shaqada, heerka ay marayso iyo habka lagu soo sheegi karo cilad. Hufnaantu waxay yareyn kartaa khilaafka, waxayna dadka siinaysaa awood ay ku weydiiyaan su’aalo ku saabsan adeegga ay wada leeyihiin.

Horumar waara wuxuu u baahan yahay aqoon farsamo, maalgelin iyo lahaansho bulsho. Marka dadka deegaanka la dhageysto, adeegga la dhisayo wuxuu u dhowaan karaa baahida dhabta ah, wuxuuna heli karaa cid ilaalisa mustaqbalkiisa.

Ka-qaybgalka laga bilaabo qorsheynta ilaa dayactirka

Ka-qaybgalka dadka deegaanka waa inuu bilaabmaa ka hor inta aan goob mashruuc loo dooran. Kulammo, wareysiyo iyo booqashooyin goobta ah ayaa lagu ogaan karaa dadka adeegga isticmaali doona, caqabadaha ay qabaan iyo kooxaha laga yaabo in laga tago. Haweenka, dhalinyarada, dadka naafada ah, odayaasha iyo dadka xaafadaha fogfog waa in la siiyaa fursad ay aragtidooda ku dhiibtaan. Waa in la muujiyo sida talada dadka loogu daray go'aanka, ee aan kulanka oo keliya loo qaadan caddayn ka-qaybgal.

Ka hor dhismaha adeegga waa in la caddeeyo cidda masuulka ka noqonaysa hawlgalka, dayactirka iyo kharashka joogtada ah. Ceel, dugsi ama xarun caafimaad oo la dhisay balse aan lahayn qorshe dayactir wuxuu istaagi karaa muddo gaaban kadib. Hufnaantu waxay ka dhigan tahay in dadka loo sheego miisaaniyadda, cidda fulinaysa, jadwalka iyo heerka shaqada. Guddiyada bulshada waa inay yeeshaan matalaad dheellitiran, balse ma beddelaan masuuliyadda sharci ee hay'adaha adeegga bixiya. Marka adeeg la dhammeeyo waa in la qiimeeyo cidda ka faa'iidaysatay, inuu shaqaynayo iyo waxa u baahan sixid.

Sawirka: Nin biyo ka dhaansanaya ceel ku yaal Garbahaaray, gobolka Gedo, 2014. Sawir: AMISOM Public Information; CC0 1.0. Isha sawirka · Shatiga sawirka.

Wareegga mashruuca: laga bilaabo baahida ilaa adeegga

Ka-qaybgalka bulshada waa inuu ka bilaabmaa ogaanshaha baahida, ka hor inta aan la dooran mashruuc ama goob. Waxaa la samayn karaa kulammo, wareysiyo, booqashooyin iyo khariidayn adeegyada jira si loo fahmo cidda adeegga isticmaali doonta, caqabadaha ay qabaan iyo dadka laga yaabo inay ka harraan. Haweenka, dhalinyarada, dadka naafada ah, waayeelka iyo dadka ku nool xaafadaha fogfog waa in la siiyaa fursad dhab ah oo ay ku hadlaan. Natiijada la-tashiga waa in lagu muujiyo go'aanka: waxa la doortay, waxa aan la dooran iyo sababta.

Marka mashruuca la qorsheynayo, waxaa muhiim ah in la caddeeyo ujeeddada, miisaaniyadda, jadwalka, heerka shaqada, cidda fulinaysa iyo cidda kormeeraysa. Dadka deegaanka waa inay ogaadaan habka loo soo gudbiyo cabasho ama lagu sheego shaqo aan waafaqsanayn tayada lagu heshiiyey. Hufnaantu waxay yareyn kartaa faham-darro waxayna dadka siinaysaa xog ay ku qiimeeyaan in mashruucu u socdo sidii loogu talagalay.

Ka-qaybgal macne leh iyo isla xisaabtan

Ka-qaybgal macne leh ma aha in dadku saxiixaan liiska kulan oo keliya. Waa in ay helaan xog ku filan, waqti ay ku fahmaan, fursad ay ku soo jeediyaan fikrado, iyo jawaab ku saabsan sida taladooda loo adeegsaday. Guddiyada bulshada waa inay yeeshaan matalaad dheellitiran, isla markaana laga hortago in hal koox ama dano gaar ahi qabsadaan go'aanka. Habka cabashadu waa inuu ahaadaa mid qarsoodi iyo ammaan u ah qofka soo gudbinaya, islamarkaana leh jawaab iyo dabagal.

Barnaamijka Dowlad-Kaab ee UNDP, UNICEF iyo UN-Habitat waxay ka shaqaynayaan xoojinta maamulka hoose iyo gaarsiinta adeegyada heer degmo muddada Sebtembar 2024 ilaa Agoosto 2029. Barnaamijku wuxuu xoogga saarayaa maamullo deegaanka ka jawaaba baahida dadka, ka-qaybgalka muwaadiniinta iyo habab isla xisaabtan. Tani waa tusaale barnaamij gaar ah; ma aha in loo qaato in dhammaan degmooyinka dalka ay hadda leeyihiin adeeg ama awood isku mid ah.

Dayactirka iyo joogtaynta adeegyada

Ceel, dugsi, waddo ama xarun caafimaad oo la dhiso wuxuu u baahan yahay qorshe hawlgal iyo dayactir. Waa in la ogaadaa cidda bixisa kharashka joogtada ah, cidda dayactirta qalabka, halka agabka laga helayo iyo sida loo diiwaangelinayo ciladaha. Haddii arrimahaas aan la qorshayn, kaabayaasha cusub waxay istaagi karaan muddo gaaban kadib. Bulshadu waxay gacan ka geysan kartaa la socodka xaaladda iyo gudbinta ciladaha, laakiin masuuliyadda sharci iyo tan adeeg-bixinta ee dowladda ama hay'adda ku shaqada leh waa inay caddahay.

Cabbirka natiijada iyo barashada casharrada

Guusha mashruuc laguma cabbiro lacagta la bixiyey ama dhismaha la dhammeeyey oo keliya. Waxaa la eegaa in dadka loogu talagalay ay adeegga heleen, in adeeggu shaqaynayo, in kooxaha nugul ay ka faa'iidaysteen, iyo in dayactirka iyo kharashkiisu la maareyn karo. Xogta ka hor iyo ka dib, cabashooyinka la xaliyey, booqashooyinka goobta iyo aragtida dadka isticmaala waxay bixin karaan sawir ka dhammaystiran. Marka casharrada la diiwaangeliyo oo lala wadaago degmooyinka kale, khaladaadka waa laga baran karaa, hababka waxtarka lehna waa la ballaarin karaa.

Ilaha xogta iyo akhriska dheeraadka ah