Qoyska Soomaaliyeed wuxuu leeyahay qaabab kala duwan. Qoysaska qaarkood waxay ku nool yihiin magaalooyin, qaarna miyiga ama deegaanada reer-guuraaga; qaar waxaa isku dhow dhowr jiil, halka kuwo kale ay xubno ka mid ahi ku kala nool yihiin dalal kala duwan. Inkasta oo qaab-dhismeedku kala duwan yahay, xiriirka qaraabada, is-caawinta iyo talada dadka waaweyn ayaa qoysas badan muhiim u ah. Si kastaba, ma jiro hal qaab oo matala dhammaan qoysaska Soomaaliyeed.
Mas’uuliyadda qoyska waa in aan lagu koobin hal qof. Daryeelka ilmaha, la socodka waxbarashadiisa, booqashada xarunta caafimaadka iyo qorsheynta kharashaadka gurigu waxay noqdaan kuwo fudud marka waalidka iyo dadka kale ee daryeelka ka qayb qaata ay wada shaqeeyaan. Aabbuhu wuxuu door muhiim ah ka ciyaari karaa daryeelka hooyada xilliga uurka, la socodka tallaalka iyo caafimaadka carruurta, halka hooyaduna ay tahay in la siiyo taageero iyo fursad ay go’aannada qoyska si buuxda uga qayb qaadato.
UNICEF Somalia waxay 2026 daabacday sheeko ku saabsan aabbe ku nool Galkacyo oo la socda xaaskiisa iyo ilmahiisa booqasho caafimaad oo joogto ah. Sheekadu ma aha in hal qoys laga dhigo tusaale guud oo dhammaan qoysaska lagu cabbiro; waxay muujinaysaa sida wacyigelin iyo ka-qaybgalka aabbuhu u taageeri karaan caafimaadka hooyada iyo carruurta. Waxay sidoo kale xusuusinaysaa muhiimadda adeeg caafimaad oo qoysasku heli karaan.
Carruurtu waxay u baahan yihiin cunto ku habboon, hoy ammaan ah, waxbarasho, daryeel caafimaad iyo waqti ay waalidkood la qaataan. Waxay sidoo kale u baahan yihiin in la dhageysto, lana siiyo jawi ay su’aalo ku weydiin karaan kuna baran karaan masuuliyadda. Qaraabada iyo bulshada ballaaran waxay taageero siin karaan qoysaska, balse asturnaanta iyo go’aannada qoys walba waa in la ixtiraamaa.
Qoyska wanaagsan ma aha mid aan dhibaato lahayn; waa mid leh hab uu dhibaatooyinka si xushmad leh uga wada hadlo, caawimaadna u raadsado marka loo baahdo.
Qoyska iyo dhaqaalaha guriga
Qorsheynta kharashaadka gurigu waxay u baahan tahay wada-hadal iyo xog cad. Qoysasku waxay kala saari karaan baahiyaha daruuriga ah, kharashaadka waxbarashada iyo caafimaadka, kaydka iyo waxyaabaha dib loo dhigi karo. Marka dakhligu is beddelo ama shaqo la waayo, wada-tashi hore ayaa ka caawin kara in la kala hormariyo baahiyaha. Qorsheyntu waa inay la jaanqaaddaa duruufaha qoyska, mana jiro hal hab oo qof walba ku habboon.
Qoysas badan oo Soomaaliyeed waxay xiriir la leeyihiin ehel ku nool magaalooyin ama dalal kale. Xiriirkaasi wuxuu noqon karaa mid dhaqaale, daryeel ama taageero aqooneed, balse taageerada qaraabadu ma beddelayso qorshe qoys oo waara ama adeegyada dadweynaha. Wadaagista daryeelku waxay ka dhigan tahay in dadka masuulka ka ah carruurtu si wadajir ah ula socdaan waxbarashada, caafimaadka iyo badbaadada. Carruurta waa in la dhageystaa, khilaafaadkana lagu wajaho xushmad. Sawirrada iyo sheekooyinka qoysaska, gaar ahaan kuwa carruurta, waa in la wadaagaa oo keliya marka oggolaansho la helo.
Sawirka: Hooyo Soomaaliyeed iyo carruurteeda. Sawir: Suhayb Yusuf; CC BY-SA 4.0. Isha sawirka · Shatiga sawirka.
Qoyska oo ah meel wax lagu barto
Qoyska dhexdiisa ayay carruurtu marka hore ku bartaan luqadda, wada-hadalka, xushmadda, nadaafadda, masuuliyadda iyo sida dadka kale loola dhaqmo. Waalidku ma aha oo keliya dadka daboola baahida cuntada iyo hoyga; waxay sidoo kale yihiin hagayaal, dhageystayaal iyo tusaale ay carruurtu ka bartaan dhaqanka iyo go'aan qaadashada. Carruurta waa in lagu dhiirrigeliyaa su'aalaha, akhriska, ciyaarta, hawlaha guriga ee ku habboon da'dooda iyo la falgalka bulshada, iyadoo la ilaalinayo badbaadadooda.
Taageerada qaraabada iyo qurbajoogta
Qoysas badan oo Soomaaliyeed waxay leeyihiin xiriir ka baxsan guriga: awoowayaal, eedo, abtiyo, walaalo iyo qaraabo kale oo ku nool magaalooyin kala duwan ama dibadda. Taageeradaasi waxay noqon kartaa daryeel carruur, talo, waxbarasho ama lacag loo diro guriga. Lacagaha qurbajoogtu waxay qoysaska qaarkood ka caawiyaan kharashaadka nolosha, laakiin qoys kastaa isku si uguma tiirsana. Waxaa muhiim ah in la kala caddeeyo baahida, cidda maamuleysa lacagta iyo qorshaha kharashaadka si taageeradu u noqoto mid wax ku ool ah oo aan keenin isfaham la'aan.
Daryeelka la wadaago iyo sinnaanta masuuliyadda
Daryeelka carruurtu ma aha shaqo hal qof oo qoyska ka mid ah u gaar ah. Aabbaha, hooyada iyo dadka kale ee masuulka ka ah ilmaha waxay wadaagi karaan booqashooyinka caafimaadka, la socodka waxbarashada, waqtiga carruurta iyo hawlaha guriga. Sheekada UNICEF ee aabbe ku nool Gaalkacyo waxay muujinaysaa tusaale qof si firfircoon uga qayb qaatay booqashada caafimaad ee xaaskiisa iyo ilmahiisa; waa tusaale gaar ah, mana aha in hal sheeko lagu cabbiro dhammaan qoysaska. Ka-qaybgalka ragga ee daryeelka wuxuu taageeri karaa caafimaadka hooyada iyo carruurta, wuxuuna yareyn karaa culayska aan sinnayn.
Wada-hadalka, badbaadada iyo asturnaanta
Qoyska dhexdiisa waxaa dhici kara khilaaf ku saabsan kharash, waxbarasho, guur, shaqo ama daryeelka waayeelka. Wada-hadal xushmad leh, dhageysi iyo heshiis cad ayaa ka caawin kara qoyska inuu arrimahaas u wajaho si deggan. Qof walba wuxuu xaq u leeyahay karaamo, badbaado iyo in la ixtiraamo. Carruurta waa in laga ilaaliyaa tacaddi iyo dayacaad; sawirradooda, xaaladdooda caafimaad iyo xogtooda gaarka ahna laguma wadaagi karo internetka oggolaansho iyo taxaddar la'aan.
Qoysas qaar waxay u baahan karaan taageero dheeraad ah oo ku saabsan caafimaadka maskaxda, naafonimada, daryeelka waayeelka ama maaraynta culayska dhaqaale. Raadinta talo xirfadeed ama adeeg bulsho ma aha ceeb; waa tallaabo lagu ilaalinayo wanaagga qoyska. Qoys xooggan ma aha mid aan dhibaato lahayn, balse waa mid dadka xubnaha ka ahi helaan meel ammaan ah oo lagu dhageysto, laguna taageero.
